Azerbaycan’da nar; zenginliğin, bolluğun ve bereketin sembolüdür. Aynı zamanda “meyvelerin kralı” olarak da bilinir; taç şeklindeki yapısının hükümdarların taçlarına ilham verdiğine inanılır. Azerbaycan’da nar üzerine şiirler ve şarkılar yazılır; kültürel geleneklerde, bayramlarda ve halk sanatında sıkça yer alır. Ayrıca çeşitli sanat eserlerinde, tekstillerde ve hediyelik eşyalarda da tasvir edilir.
Narın insanlık tarafından bilinen en eski meyvelerden biri olduğunu biliyor muydunuz? Nar ağacının kökeninin Pers topraklarına dayandığı düşünülmektedir. Zerdüştlükte nar, çok sayıdaki tanesi nedeniyle doğurganlığın simgesi olarak kabul edilirdi. Yalda gecesinde narın bulunması, yeni yaşamın bereketini simgeler. Geleneksel olarak Zerdüştler, evliliklerinde kız ve erkek çocuklarına nar hediye ederek bereket dileğinde bulunurlardı. MÖ 2000’li yıllarda İran’da yaşamış olan Lur halkı, günümüzde “Luristan bronzları” olarak bilinen dikkat çekici el sanatları üretmiştir; bu eserlerin bazılarında nar ağacı motifleri yer alır. Ayrıca, bir zamanlar Ahameniş krallarının törensel başkenti olan ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde bulunan Persepolis’teki bazı kabartmalarda da nar figürleri görülür. Nar, Sasanî kabartmalarında da doğurganlık ve hasat sembolü olarak tasvir edilmiştir. Nar; ölümsüzlüğü, birlik içindeki çeşitliliği, ebedi bereketi, verimliliği ve bolluğu temsil eder. İslam’da ise nar, ahlaki saflığın simgesidir ve cennette yetişecek bir meyve olarak kabul edilir.
Azerbaycan’da narla ilgili ilginç bir düğün geleneği de vardır. Bazı bölgelerde düğünlerde nar kullanılır. Damat, gelini yeni evinin eşiğinde karşılar ve ona bir nar ya da elma atar. Gelin meyveyi yakalarsa, ailenin sorumluluğunu üstleneceğine; yakalayamazsa, inisiyatifin kocada olacağına inanılır.
Nar aynı zamanda güçlü bir doğal antioksidandır. Yüksek miktarda antioksidan ve iltihap azaltıcı asitler içerir. Bu nedenle özellikle meme kanseriyle ilgili olarak önemli antitümör etkileri olduğu belirtilir. Nar, kalp-damar hücrelerinin zarar görmesini önlemeye yardımcı olur; kalp krizi ve felç gibi hastalıklara karşı koruyucu etki gösterir ve kolesterol seviyelerinin düşürülmesine katkı sağlar. Narın tüm faydalarından yararlanmak için günde meyvenin dörtte birini ya da yaklaşık 30 gram nar suyu tüketmek önerilir. Nar suyunun suyla seyreltilerek içilmesi veya pipetle tüketilmesi ve ardından ağzın çalkalanması tavsiye edilir.
Nar, Azerbaycan mutfağını nasıl süsler? Azerbaycan’ın ulusal mutfağında nar taneleri hem çiğ olarak hem de çeşitli yemeklerde baharat gibi kullanılır. Balık sosu olan narşarab, nar suyundan hazırlanır. Narşarab yapımında genellikle narın kabuğu ve iç zarları ayrılır, kalan taneler sıkılarak suyu çıkarılır. Elde edilen meyve suyu hacminin %20’sine düşene kadar kaynatılır; ardından şeker, kişniş, fesleğen, tarçın, defne yaprağı ve bazen karabiber ya da kırmızı biber eklenir. Nar suyunun bu doğal hâli, kandaki hemoglobin seviyesini dengelemeye, kan yapımını desteklemeye ve tansiyonu normalleştirmeye yardımcı olur. Azerbaycan nar şarabı ise nardan yapılan, kendine özgü aroması ve zengin rengiyle öne çıkan özel bir alkollü içecektir. Hem yerel halk hem de turistler arasında popülerdir. Vitamin ve antioksidan bakımından zengin olan nar şarabı, sağlık açısından da faydalı kabul edilir; tek başına ya da et yemekleri ve mezelerle birlikte tüketilebilir.
Yüzyıllar boyunca nar, yerel halk için önemli bir geçim kaynağı olmuştur. Göyçay, yalnızca en lezzetli narların yetiştiği yer olmakla kalmaz; aynı zamanda dünyada 67 nar çeşidinin yetiştirildiği tek bölgedir. Azerbaycan’daki Nar Festivali, genellikle nar hasadının sona ermesini kutlamak amacıyla düzenlenir. Festival kapsamında çeşitli panayırlar, sergiler ve narla ilgili etkinlikler yapılır. Ziyaretçiler, nardan üretilen farklı ürünleri tadabilir, müzik ve dans gösterilerinin keyfini çıkarabilir ve Azerbaycan kültüründe narın taşıdığı anlamlar hakkında daha fazla bilgi edinebilir. 2006 yılından bu yana Göyçay şehri, nar hasadının bitişiyle eş zamanlı olarak Nar Festivali’ni her yıl büyük bir coşkuyla kutlamaktadır. Festival yaklaşık iki hafta sürer ve genellikle 26 Ekim–7 Kasım tarihleri arasında gerçekleşir. Bu dönem, nar hasadının en yoğun olduğu zamana denk gelir.
Festivalin öne çıkan başlıkları şunlardır:
Sergiler ve panayırlar: Bahçıvanlar “Veles”, “Şirin”, “Güleyşa” ve “Şıhbaba” gibi farklı nar çeşitlerini sergiler. Nar ürünleri; meyve suları, reçeller, soslar ve hatta şifalı karışımlar tanıtılır.
Yarışmalar ve eğlence: 1,5 kilogramın üzerindeki meyvelerin yer aldığı “en büyük nar” yarışması düzenlenir. Müzik gösterileri, halk dansları, spor etkinlikleri ve folklor gruplarının performansları izleyicilerle buluşur.
Kültürel önem: 2020 yılında UNESCO, bu festivali İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesi’ne dâhil etmiştir. Nar, Azerbaycan’da meyvelerin kralı olarak kabul edilir ve yerel kültür ile ekonominin vazgeçilmez bir parçasıdır.
Nar Müzesi: Göyçay’da, dünyadaki tek Nar Müzesinin bulunduğunu hayal edebiliyor musunuz? Evet, böyle bir müze gerçekten vardır ve narın tarihi ile önemi hakkında detaylı bilgi sunar.
İlginçtir ki, şehir de kutlamalara hazırlanır; yenileme çalışmaları yapılır, parklar, bahçeler ve caddeler süslenir.
Kutlamalar, Haydar Aliyev Parkı’ndaki ulusal lider anıtına çelenk koyma töreniyle başlar. Yerel yetkililer ve konuklar, Nar Festivali vesilesiyle halkı tebrik eder; etkinliğin ekonomik, sosyal, kültürel ve manevi önemini vurgular. Ardından misafirler müzeyi ve Haydar Aliyev Sağlık Merkezi’ni ziyaret eder.
